الما اعاشىن ءمۇسىندى ۇرشىق فورماسىندا ءوسىرۋ

نارىقتىق ەكونوميكاسى وزىمەن بىرگە كوپتەگەن وزگەرىس اكەلدى. ونىڭ ءبىرى تيىمدىلىكتىڭ جانە باسەكەلەس شاماسىن اسىرۋعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىقتىق وڭدەۋدىڭ ينتەنسيفيكاتسياسى. باقبانشىلىقتا وسىرەتىن جەردىڭ كولەمىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن، ينتەنسيفيكاتسيا دەگەنىمىز اعاشتارمەن بۇتالاردىڭ بيىك اعاشىڭ ۇشار باسى الاسا اعاشىڭ ۇشار باسىنا كوشۋ دەگەن ءسوز. الاسا اعاشىڭ ۇشار باستى اعاشتاردى وسىرگەن پايداستارى مول، جۇمىستى جەڭىلدەتىپ جەمىستىڭ سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. اعاشىڭ ۇشار باسى الاسا الما اعاشتارىنىڭ اراسىندا „ءمۇسىندى ۇرشاق“، „سۋپەرمۇسىندى ۇرشاق“، „كۇننىڭ بەلاعاشى“ (solar axe) جانە باسقالار. ولاردىڭ اراسىندا ەڭ پەرسپەكتيۆتى جانە ەڭ ءجيى پايدالاناتىڭ "ءمۇسىندى ۇرشاق " فورماسى بار اعاش.

„ءمۇسىندى ۇرشاق“ ەڭ ءجيى وسىرىلەتىن فورماسى، ول ءىرى وڭدەۋگە دە، باقتارعا دا ارنالعان. قازىرعى كۇندە اعاشتارمەن بۇتالار باسىم كوبىندە وسى فورماسىمەن وسىرىلەدى. ول كوبىندە الما جانە المۇرت اعاشتارى ءۇشىن ، بىراق باسقا جەمىستەردىڭ تۇرلەرىنە دە كەلەدى (شيەلەر، الحورىلار، قاراقاتتار، شابدالىلار جانە ت.ب.). „ءمۇسىندى ۇرشاق“ كرونالى المالار ۲،۲ – ۲،۵ مەتردەن اسپايدى. بۇل بيىكتىك باعۋعا جانە جەمىستەردى جيناۋعا ءجايلى. دۇرىس كۇتىم جاساعاندا جەمىستەردىن ۸۰٪-ءتى جەردىڭ وزىنەن جيناپ الۋ كەرەك. قالىن وتىرعىزۋ ءۇشىن ءبىز تار ينتەرۆالدى پايدالانامىز، پراكتيكادا ءبىر قاتارداعى اعاشتاردىڭ اراسىندا ۰،۸ – ۱،۲ م قالدىرادى، قاتارلاردىڭ اراسى مەحانيكالاندىرۋدى پايدالانۋعا بايلانىستى ۲،۵ – ۳،۵ م بولادى. ول ءبىر گەكتارعا ۳۰۰۰ – ۳۵۰۰ اعاش وتىرعىزۋعا مۇمكىن بەرەدى. ونداي قالىن ءوسىرۋ مۇمكىن بولۋ ءۇشىن، ءالسىز وسەتىن ول بولماسا ورتاشا وسەتىن پودۆويلارداعى كوشەتتەردى وتىرعىزۋ كەرەك. المانىڭ پودۆويىنىڭ ستاندارتىنا م۹ جاتادى، ودان باسقا دا پودۆويلار بار، مىسالى: J-TE-E، F، G، H، J-OH-A، M۲۷، MM۱۰۶. سونىمەن بىرگە پودۆويلار ءالسىز ءوسىتىن جانە ولاردىڭ تامىر جۇيەسى ۇساق /تەرەندىعى مولشەرى ۳۰ – ۴۰ cm/ بولعاندىقتان تىرەك كونسترۋكتسيالاردى قۇرۋىن جانە سۋارۋ جۇيەسىن سالۋىن دا قاجەت ەتكىزەدى. ستاندارتقا مامىرگۇلدەن (اكاتسيادان) جاسالعان رەيكالار نەمەسە بەتون كونسترۋكتسياسى جاتادى. ولارعا ۶۰، ۱۲۰ جانە ۱۸۰ سم بيىكتىكتە ءۇش قاتار بولات سىم تارتىلادى. بۇل كونسترۋكتسيا اعاشتاردىڭ قوپارۋىلىنا قارسى تىرەك بولۋعا ارنالعان. سونىمەن بىرگە، ونى قالىپتاۋ كەزىندە اعاشىڭ ۇشار باسىنداعى ورتانعى بۇتالارىمەن جانە المالار پىسقان كەزدە بۇتالاردى بايلاۋعا پايدالانادى. قوبىندە ءتيىمدى بولىپ تابىلاتىن تامشى سۋارۋى قولدانادى، ول تىكەلەي تامىرلارىنا اسەرەتەدى، جانە سونىمەن بىرگە ونىڭ كومەگىمەن قوسىمشا اعاشتاردى تىڭايتۋعا بولادى. „ءمۇسىندى ۇرشاقتىڭ“ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىن ءبىز بىرنەشە پۋنكتارمەن مازمۇنداۋ الامىز:

• قاراپايىم كۇتۋ – بۇتاۋى قلاسسيكالىق فورمالارىنا قاراعاندا مينيمالدى، المالارى تۇرا جەردەن جينالاۋ، قورعاۋى قاراپايىم، ەڭ باسى ءتيىمدى،
• استىق ونىمدىلىگى مول – وسىنداي كرونالارى بار اعاشتاردان ءار گەكتاردا ۴۰ – ۵۰ تونن ءونىم جيناۋعا بولادى، ال كەيبىر سورتارى ودان دا اسادى،
• جەمىستەردىن ساپاسى بيىك – وسى فورمادا جاسالعان كەمشىلىكسىز جارىق جاعدايدىن ارقاسىندا، جەمىستەر ءتۇسى قويۋلاۋ، تەگىستەۋ بولادى جانە نەعۋرلىم جەتىلىپ پىسادى، قۇرامىنداعى زاتتاردىڭ اراسالماعى وتە جاقسى بولادى،
• تەز ۋاقىتتا جەمىس بەرۋ – ءالسىز وسەتىن پودۆويلار جانە اعاشىڭ ۇشار باسى قالىپتاستىرۋ ءادىسى ناتيجەسىندە قىسقالاۋ ۋاقىتتا جەمىس بەرەدى. قوبىندە اعاشتار ءبىرىنشى جىلدان باستاپ جەمىستەرى بولادى. ۳ – ۴ جىلدان باستاپ اعاش تولىق جەمىس بەرە باستايدى.
• جوعارى تيىمدىلىك جانە قاراجاتتاردىڭ اقتالۋى.

ەگىستىك ماتەريال رەتىندە ءبىز بىرجىلدىق نەمەسە ەكىجىلدىق وسىمدىكتەردى پايدالانامىز. ولار قاراپايىم وركەن نەمەسە ەرتە شىققان ءپوروسىلى بار بولۋى مۇمكىن. ءبىز ونى كلاسسيكالىق ادەتپەن وتىرعىزامىز، وتىرعىزعاندا تىرەكتى تەك عانا تەرەندىككە جاساۋ كەرەك. قالامشالاۋ ورىنى جوق دەگەندە جەردەن ۱۰ سم بيىكتىكتە بولۋى ءتيىس. ول پودۆويدىڭ ءاسىرىنىڭ كۇشىن ازايتادى، سونىمەم بىرگە سورت وزگەرۋىدىڭ الدىن الادى.

بۇتاۋ كەزىندە جانە اعاشىڭ ۇشار باسى قالىپتاسۋ كەزىندە ءبىز ەڭ سونىڭدا اعاشتىڭ قالىبى قانداي بولاتىنىڭ تۇرالى ويلاۋىمىز كەرەك، ول تەك دۇرىس كۇتىم جانە اعاشىڭ ۇشار باسى قالىپتاۋ كەزىندە عانا وسى اعاشقا اسا قاجەتتى ءوسىپ جانە جەمىس بەرۋ فيزيولوگيالىق پرينتسيپتارىڭ تولىق پايدالانۋعا بولادى. وسىرگەن اعاشتىڭ ءدىڭى ۲ – ۲،۵ م بيىك بولۋى قاجەت، ونىڭ ۇستىندە ازدى-كوپتى دۇرىس سپيرال قۇراپ اعاشىڭ ۇشار باسىنىڭ كاركاسىندا قالعان بۇتاقتارى ورنالاسادى. ونىڭ ۇستىندە جەمىس بەرەتىن ءپوروسىل وسەدى. ەشقاشاندا كاركاستىڭ بۇتاقتاردىڭ وسپىرىممەن باسىلۋىنا جول بەرمەندەر. ول اعاشتىڭ تەپە-تەڭدىگىن، ونىڭ نەگىزگى قالىبىن ابدەن بۇزادى، سوندىقتان ءنارلى زاتتارىنىڭ ۇلەسۋى دۇرىس بولمايدى جانە كۇشتەر دۇرىس ورنالىسپايدى. اعاش ءومىر بويى پيراميدا قالپىن ساقتاۋ كەرەك، ۇيتكەنى ول كۇن ساۋلەسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ارەكەت ەتەدى.

نەگىزگى بۇتاۋعا توپىراق بەتىنەن ۸۰-۹۰ سم بيىكتىكتە ءدىڭدى بۇتاۋى جاتادى. ەگەردە وركەندە ەرتە شىققان ءپوروسىل بولسا ءبىز ونى بۇتامايمىز جانە قىسقارتپايمىز، ءدىڭدى، جالپى جاعدايىنا جانە مىقتىعىنا بايلانىستى، سوڭگى بۇتاقتان مولشەرى ۳۰-۴۰ سم بيىك الىپ بۇتايمىز. ەڭ جاقىن ۆەگەتاتسيالىق مەزگىلدە اعاشتىڭ ۇستىنگى ۳۰ سم جەرىندە جاڭا بۇتاقتار پايدا بولادى، ولاردى قىستا بىلتىرعى جىلدا ۇقساتىپ قىستا بۇتايدى. ءدىڭنىڭ ەڭ بيىك بۇتاقتار ايىرىلىسىنان ۳۰ – ۴۰ سم جوعارى كەسەمىز، بۇتاقتاردى قىسقارتپايمىز. كەرەك بيىكتىككە دەيىن جەتكەنشە، وسىلاي جىل سايىن جاساۋى كەرەك. ءوسىپ جەتكەن اعاشقا تەك عانا تازالاۋ بۇتاۋدى قولدانامىز، ارتىق بۇتاقتارى كەسىلەدى، ءدىڭدى استىڭعى بۇتاقتىڭ دەڭگەيىنە دەيىن قىسقارتامىز، زاقىمدالىڭعان، اۋرۋ بۇتالاردى جانە پودۆويدان جاعالاسقان بۇتالارمەن وركىندەردى الىپ تاستايمىز. بۇتالاردى قىسقارتپاۋ ماڭىزدى. ول ارتىق بۇتاقتانۋعا، بۇتاقتاردىڭ قالىنداۋىنا جانە ءنارلى زاتتاردىڭ جەمىستەرگە جەتۋى ازايۋىنا ەسەبەپ بولۋشەدى.

قالعان كۇتۋ ادىستەرى باسقا وسىرىلەتىن اعاش قالىپتارىمەن بىردەي. ونىڭ ىشىندە ماڭىزدىلارى تىڭايتقىش، سۋارۋ، اۋرۋلاردان جانە زياندى جاندىكتەردەن ساقتاۋ، ونىڭ ۇستىنە ساپاسى جوعارى بولۋ ءۇشىن جەمىستەردى سورتتاۋ كەرەك. سورتتاردىڭ تانداۋىنا كەلسەك، بارلىق سورتتاردى پايدالانۋعا بولادى دەۋگەدە بولادى. بىراق كەيبىر سورتتاردىڭ سپەتسيفيكالىق تالاپتارى بار. مىسالى ءۇشىن، بيىك اعاشتاردا جەمىس بەرەتىن سورتتاردى وتىرعىزعاندا جەكە ادىستەر كەرەك (Rubín، Rubinola، Bohémia، Bohémia Gold جانە باسقالار). ولار كەڭ كرونالاردى قۇرايدى جانە بۇتاقتاردىڭ سيرەكتەۋىنە بەتالىسى بار. سوندىقتان ولار ءۇشىن ەرتە جازعى بۇتاۋ جانە بيىكتەنۋدى بايالاتاتىن، ءونىمدى كوبيەتەتىن باسقا دا ناتيجەلى ارەكەتتەر پايدالانادى.

تسيتات: Komžík، M (۲۰۰۲): الما اعاشىن ءمۇسىندى ۇرشىق فورماسىندا ءوسىرۋ. ءبىزدىڭ وسىمدىكتەر ۱/۲۰۰۲. كومپل. ۳. KPR سلوۆاكيا.

««« الدىڭعى ءماتىن: Pongamia pinnata ءۇندىس بۇك اعاشى كەلەسى ءماتىن: Parajubaea torallyi پالماسى »»»

سارسەنبى 13.1.2010 17:46 | قاعازعا باسۋ | وسىمدىك ءوسىرۋ تۇرالى نۋسقاۋلار