Parajubaea torallyi پالماسى
Parajubaea torallyi وڭتۇستىك امەريكانىڭ ەڭ ادەمى جانە ءتوزىمدى پالماسى بوپ تابىلادى. بۇنىڭ اتاۋ سىزگە بەيمالىم بە؟ بۇعان تاڭعالار ەشتەمە جوق. ونىڭ ۇرىقتارى ءىرى بولعان سوڭ (سول ءۇشىن ونى تاسىمالداۋ قىمباتقا تۇسەدى) ەۋروپاعا ول اندا-ساندا اكەلىنەدى. سوندىقتان بوليۆيانىڭ سىرتىندا بۇل اسەمدى پالمانىڭ ءتۇرى وتە سيرەك كەزدەسەدى.
تابيعاتتا ول بوليۆيالىق اندىلار قۇرعاق الاپتارىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن ۲۷۰۰-۳۴۰۰ م بيىكتىكتە كەزدەسەدى جانە ەڭ پالماداردىڭ اراسىندا ەڭ جوعارى جەردە وسەتىن بوپ تابىلادى. ول جەردىڭ تەمپەراتۋراسى ۲۰ °C دەيىن كەيدە عانا كوتەرىلەدى، ال تۇنگى قاتقاقتار ءجيى سوعادى. قىسقى ايلاردا (شىلدە، تامىز) تەمپەراتۋرا -۷ °C دەيىن ءجيى تومەندەيدى. Mۇندا جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى ۵۵۰ مم-گە ازەر جەتەدى، ول وڭتۇستىك موراۆيانىڭ ەڭ قۇرعاق جەرلەرىنەن دە از. ونىڭ شىعۋ تەگى جوتاداي جەردەن بولعان سوڭ ول سۋىققا ءتوزىمدى سۋبتروپيكالىق پالما ءتۇرى، سول ءۇشىن قولايلى جاعدايدا ونى جەرورتا تەڭىزدىكتە جىل بويى اشىق اسپان استىندا وسىرۋگە بولادى. بىزدە ونى قىستا جىلى جايدا ۇستاعان ءجون، ول جەردە وعان ۰ °C-تى ەشقانداي قيىندىقسىز توزەدى. ەۋروپاداعى توزىمدىلىگى – ۳ °C. قولدا وسىرىلەتىن پالمانىڭ ءتوزىپ ءوتىپ امان قالعان ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا -۸ °C بولعان. جاپىراقتارى ءتۇسىپ قالسادا، وسىمدىك امان قالىپ كوكتەمدە قايتا كوكتەدى.
بوليۆيادا ول ۱۴ م بيىكتىككە دەيىن جەتەدى، دىڭگەكتىڭ ديامەترى – ۲۵-۳۵ cm. ءجۇز جىل جاساعان وسىمدىكتەر ۳۰ م-گە دەيىن جەتەدى، دىڭگەكتىڭ ديامەترى – ۵۰ cm بولۋ مۇمكىن. كوز تارتىمدى اعاشىن ۇشار باسى ۲۰-عا جۋىق جاپىراقتاردان قۇرالعان، ءار جاپىراق ۵ م-گە دەيىن وسەدى. ءوزىنىڭ شىققان جەرىنەن تىس قولمەن وسىرىلسە، پالمانىڭ ۇلكەندىگى ەداۋىر كىشى بولادى.
تابيعاتتا ول ۇرىقتارى مولشەرى ءارتۇرلى ۲ بولەك پوپۋلياتسيادا وسەدى. Parajubaea torallyi. torallyi ۆاريانتتىڭ ۇرىقتارى ۷ cm-گە دەيىن وسەدى، ال ونىڭ باسقا ۇرىقتارى ۇساق ۆاريانتى Parajubaea torallyi ۆاريانات microcarpa ۇرىقتارى ۳ ەسە كىشكەنە بولادى. ولار تابيعاتتا قوزگە كورىنەتىن ايىرماشىلىعى از بولاسا دا، دالاداعى ۇساق ۆاريانتى ءوزىنىڭ ءىرى ۇرىقتارى بار تۋىسىنا دەيىن وسە المايدى.
بوليۆيادا Parajubaea torallyi سۇىكتى وسىمدىك بوپ سانالادى، ونى قالانىڭ ساياباقتارىندا جانە كوشە شەتتەرىندە ەگەدى. ەكۆادوردىڭ جانە وڭتۇستىك كولۋمبيانىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن ۲۵۰۰-۳۰۰۰ م بيىكتىكتەگى قالالاردا Parajubaea cocoides وسىرىلەدى، ول سۋىققا سەزىمدىلەۋ جانە جاي وسەتىن ەرەكشەلىگى بار. Parajubaea torallyi فورماسى وتە ۇقساس جانە تابيعاتتا تانىمسىز بولعانى سوڭ، بۇل قولدا وسىرىلەتىن Parajubaea torallyi فورماسى دەگەن پىكىر بار.
۱۹۹۶ جىلدا وسى تەكتىڭ ەڭ قىشكەنە ءتۇرى بوپ تابىلاتىن Parajubaea sunkha سيپاتتالعان. ونىڭ بويى ۸ م-گە دەيىن جەتەدى، ۆاللەگراندە وبلىسىنداعى اندىلاردىڭ ىشىندەگى بىرنەشە الاپتارىندا جانە بوليۆياداعى سانتا-كرۋس ايماعىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن ۱۷۰۰-۲۲۰۰ م بيىكتىگىندە وسەدى. انىق تاكسونوميكالىق تەكسەرۋگە دەيىن ونى Parajubaea torallyi تۇرىمەن شاتىستىرعان.
Parajubaea تەگىنىڭ پالمالارىن ۇرىقتان ءوسىرۋ قيىنعا سوقپايدى، الايدا ول ءۇشىن شىدامدىلىق قاجەت. تابيعاتتا ۇرىقتارى ءبىر ۋاقىتتا تۇراقتى شىعىپ تۇرمايدى، ادەتتە بۇعان ۱،۵ جىل قاجەت. قولدا وسىرىلەتىن كەيبىر ۇرىقتار ءبىر ايدان كەيىن شىعادى، كەيبىرەۋلەرىنە جارتى، ال تاعى بىرەۋلەرىنە ەكى جىل قاجەت. سۋبتروپيكالىق پالما تۇرالى انگىمەلەسەك، جوعارى تەمپەراتۇرا ونىن ۇرىقتارىن شىعۋىن تەزدەتپەيدى، ودان بۇرىن كەشىكتىرەدى.
ەگۋ الدىندا ۇرىقتاردى جىلى سۋدا ۵-۷ كۇنگە ءجىبىتۋ كەرەك، ال ۇرىقتارى ءىرى تۇرلەرىن ءتىپتى ۲ اپتا ۇستاۋ كەرەك. شىرىمەۋ ءۇشىن سۋىن كۇندە ايىرباستاپ تۇرۋ كەرەك. ۇرىقتاردى (اسىرەسە ءىرى ۇرىقتارى بار تۇرلەردىڭ) ءبىراز قىرناۋ كەرەك. سۋ بۇل ۋاقىتتا ۇرىقتىن ىشىنە كىرىپ ونىڭ ۇيىقتاۋ شاعىنان (بوليۆيادا دەمالۋ قەزەڭى ۇرىقتاردى ماۋسىمنان قازانعا دەيىن قىسقى ايلارىندا بولاتىن قۇرعاق مەزگىلىندە شىعۋدان قورعايدى) وياتادى، سودان سوڭ ۇرىقتار وسە باستايدى. سونىمەن دىمقىل كەزەڭ شەكتەلەدى. بۇل قۇرعاق ايماقتاردا وسەتىن سۋبتروپيكالىق وسىمدىك ەكەنىڭ ۇمىتپاعانىڭىز ءجون، سوندىقتان سۋدىن مولشىلىعى وعان زيان. جىبىتىلگەن سوڭ ۇرىقتاردى جارتىلاي جەردەن شىعارىپ گۇل وسىرەتىن ىدىستارعا نەمەسە پلاستيكالىق قاپتارعا ەگۋ كەرەك، تەمپەراتۋرا ۱۰-۲۰ وC-تىڭ شاماسىندا بولۋى كەرەك (كۇندىزگى جوعارى جانە تۇنگى تومەن تەمپەراتۋرالاردىڭ اراسى كوبىرەك بولعانى وتە جاقسى). قالعان پالمالاردىڭ تۇرلەرىنە قاراعاندا ونى تومەندەۋ تەمپەرەتۋرامەن قۇرعاقتاۋ سۋبسترات قاجەتتىلىگى ەرەكشەلەندىرەدى.
ەگىلگەن ۇرىقتاردى ۳-۴ اپتا سايىن تەكسەرۋ قاجەت، ال كوكتەگەندەردى بولەك ىدىسقا وتىرعىزۋ قاجەت. كەيبىر اۋەسكەر باعبانشىلاردىڭ تاجىريبەسى مول – ولار ءبىر جىلدىڭ ىشىندە شىقپاعان ۇرىقتاردى، سۋارۋدى دوعارادى دا سۋبستراتقا ەكى ايدىڭ ىشىندە قۇرعاتىپ ۇستايدى. سودان كەيىن ۇرىقتاردى تاڭداپ الىپ، ءبىر جۇما جىبىتەدى دە قايتا وتىرعىزادى. ادەتتە جارتى جىلدىڭ ىشىندە تۇگەلى شىعادى. ال كەلەسى جىلدا شىقپاعانداردى قايتا ەكى اي قۇرعاتىپ ۇستايدى (بوليۆيادا سەكىلدى قۇرعاق مەزگىلدى ەسىنە تۇسىرەمىز) ەكىنشى رەت جىبىتىلگەن سوڭ اياعىندا ءبارى كوكتەيدى.
بۇل پالمانىڭ ۇرىقتاردىڭ وڭگىشتىگى ۱۰۰٪-كە شامالاس، بىراق ولارمەن قالاي ىستەۋ كەرەك امالىن بىلگەن ءجون، اسىرەسە „جالقاۋ“ ۇرىقتارعا بىرنەشە قۇرعاقشىلىق ايلار قاجەت.
ۇرىق كوكتەپ شىققان سوڭ، ونىڭ ءوسىرۋى وتە جەنىل، بىراق سۋارۋدى اسا شەكتەۋ كەرەك. جاس پالمالار جارتىلاي كولەنكەلى جەرلەردى جاقسى كورەدى (تابيعاتتا جاس وسىمدىكتەر توعايلاردىڭ كولەنكەسىندە وسەدى)، ال ەسەيگەن وسىمدىكتەر ءۇشىن تولىق جارىقتىق كەرەك.
Parajubaea تەگى وڭتۇستىك امەريكانسالىق پالمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ جويلىپ كەتۋ قاۋىپ-قاتەرى بار. قاۋىپ-قاتەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بيوتوپاتاردى جويۋ، اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەردىن كەڭەيتۋ، ورمانداردى قىرشىپ-قوپارۋ، مالدى شەكتەن تىس جايۋ. پالمىلار وتە شەكتەلگەن اۋماقتا كەزدەسەدى، ول جويلۋ مۇمكىندىگىن ارتىرادى. ۇرىقتارى ءىرى بولعانى سوڭ ونى جاڭا جەرلەرگە تاراتۋ مۇمكىمدىگى شەكتەلگەن. ال ونى الىس جەرلەرگە تاراتاتىن ەڭ بەلگىسى كوزىلدىرىكتى ايۋعا دا (Tremarctos ornatus) ادامدىڭ تىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا جويلىپ كەتۋ قاۋىبى بار.
««« الدىڭعى ءماتىن: الما اعاشىن ءمۇسىندى ۇرشىق فورماسىندا ءوسىرۋ كەلەسى ءماتىن: كاليمانتان مانگوسى, كاستۋري - Kasturi، Mangifera casturi »»»
بەيسەنبى 14.1.2010 17:52 | قاعازعا باسۋ | پالمالار
KPR كلۋب تۇرالى
وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ تاجىريبەنىزبەن ءبولىسىنىز. سول تۇرالى ماقالا جازىپ, ونى ءوز تۇعان تىلىنىزدە بوتانيكس جۋرنالىنا جاريالانىزدار. تولىعىراق اقپارات الۋشىن بىزبەن بايلانىسىڭىزدار.