Nzalu ya Parajubaea torallyi (Palma Chico, Muselo wa nzalu wa mwa malundu a kwa Bolivia)

Bolivian mountain coconut seeds

Parajubaea torallyi ki nzalu ye buheha ye zwelela kwa South America. Kono haicaliwangi ki balimi baba pila habo yona, kwa Bolivia, kabakala kuli peu ya teni ki ye tuna (mi ku izamaisa kwa tula)

Ihulanga kwa Bolivia, mwa misindi ye omile, ye maluli ya limita ze 2700–3400. Kacwalo mufuta wow a nzalu ki ona unosi o hulanga mwa libaka ze lumbile. Hañata haku futumalangi ku fitelela 20 °C mi hañata busihu kwa hazelanga. Maliha (July ni August), kwa batanga kufita fa –7 °C mi pula ifafazanga fela ku eza limilimita ze 550.

Ikona ku tiyela linanga, ku cisa, salami ni miinelo ye miñwi ye taata, mi kabakala kuli kamita ibonahalanga hande, ba bañwi bali nzalu ye ikona ku ba yende hahulu kwa bukabali mwa libaka ze bata ni ze cisa. Kwa libaka ze hazelanga, itokwa ku silelezwa kwa silami, kapa ku beiwa ko isa natiwi ki salami. Kutwi kwa Yuropu ku batanga kufita fa –3°C. Ku bata kokutuna ka ku fitisisa moi pilile nzalu ye ki –8 ° C. matali a yona kaufela naa omile kono neisika shwa, mi mbumbi, kwa taha matali asili!

Kwa Bolivia, nzalu ye ihulanga ku fita fa limita ze 14 mi kota ya teni iezanga butuna ku fita fa lisentimita ze mwahalaa 25 ni 35. Linzalu ze pilile kufitelela lilimo ze 100 li ezanga butelele bobufitelela limita ze 30 mi kota yateñi ezanga butuna ku fita fa lisentimita ze 50. Nzalu ye hulile hande ibanga ni matali a 20, mi litali lililiñwi li kona ku eza limita ze 5! Kono ze sa caliwangi kwa Bolivia zona li banga zenyinyani.

Kunani mifuta ye mibeli ye hulanga mi ishutana hahulu kwa miselo ni fo ifita. Kunani P. torallyi var. microcarpa ya miselo ye minyinyani ni P. torallyi var. torallyi ya miselo ye mituna. Niha lisa shutani hahulu kwa ponahalo, var. microcarpa haki yetuna inge yeñwi, kono haku taha kwa miinelo ye li hula mwateñi, za swana. Lipeu zateñi li zibahala ku ba zesa mélange fokuñwi. Kono hañata hali cezwi mwa miinelo ye swanela, lipeu li shoshelanga kabubebe, ili, mwa mikomena, hali pumbekilwe fela licika, ni ku fiwa mukamo. Hali babalelwa hande, mwa miinelo ye futumala, kokuna ni lizazi, lipeu kabubebe lika hula ku ba linzalu ze tuna, za matali amatuna a buheha.

Parajubaea torallyi ki simela sesitumile sa bukabali mi hañata si hulanga mwa masimu ni kwa linzila. Kwa Ecuador ni Southern Colombia, Parajubaea cocoides icaliwanga mwa libaka ze lumbile ku eza limita ze 2500 to 3000 – ye ki nzalu ye hulanga ka bunya mwa libaka ze futumala. Kakuba kuli ya swana ni Parajubaea torallyi mi hakuzibahali hande koizwelela, buniti kikuli imwa lubasi loluswana ni Parajubaea torallyi.

Mufuta o munyinyani kakufitisisa wa nzalu ye ki Parajubaea sunkha oneu talusizwe ka 1996. I hulanga fela limita ze 8 mi ifumaneha mwa misindi ya Andean kwa Vallegrande, mwa Santa Cruz kwa Bolivia mwa malundu a fita fa limita ze 1700–2200. Kamita italusizwe ka mafosisa kuli ki Parajubaea torallyi kutofita cwanoñu fa hane ku ezizwe lipatisiso mi ya fiwa libizo la Parajubaea sunkha.

Linzalu za Parajubaea li hula ka bunolo. Ki zende hahulu kucala lipeu za teñi. Kono mu tokwa ku bani pilutelele kakuli hali shoshelangi ka bebebe mwa naheñi, li kona kunga silimo ni licika. Lipeu zeñwi li shoshelanga mwahalaa kweli, kono zeñwi li kona kunga silimo kapa lilimo zepeli. Kakuba nzalu ye mela mwa libaka ze futumala, ku hande ku sa li beya koku cisa hahulu kakuli likana za sa shoshela (za shutana ni mifuta ye miñwi ya nzalu). Haku cisa hahulu, lipeu hali shosheli.

Lisika calwa kale, lipeu li lukela ku beiwa mwa mezi mazazi a 5 kuisa 7, mwa mufutumala o eza 20 °C. lipeu ze tuna li beiwe mwa mezi lisunda zepeli. Mezi a cinciwange kazazi.

Ku ombekiwa mwa mezi ku ka fela nako ye li sa hulangi limela, ku kena mwa matabula, foli melelanga hahulu limela. Mwa Bolivia nako yeo isilelezanga limela kuli lisike za hula haku cisa (maliha mwahalaa June ni October).

Hali ombolwa, lipeu li calwe mwa sibyana kapa mwa mukotana wa pulasitiki – mu tokomele kuli mu pumbeke fela licika la peu mi ku be ni mufutumala wa 10 ku isa 20 °C.

Ku banga hande kuli musihali kwa cisanga mi busihu kwa bata. Haseli cezwi, lipeu lisike za fiwa hahulu mezi, likaswana za shwa. Parajubaea ishutana ni linzalu zeñwi kakuli yona hai tokwi ku cisa ni mezi a mañata.

Ha semu cezi, mu tatubange lipeu hamulaho wa lisunda ze talu kappa zene, mi ze shoshezi li calwe mwa sibiana sinosi. Bacali ba bañwi bafa kelezo ye kaza lipeu ze sa meli mwa likweli ze 6: Musike mwa selaela kuli mubu o ine inze u omile ka likwelinyana. Mu zwise peu mwa mubu, mu ibeye mwa mezi mazazinyana ni ku cala hape.

Lipeu zeo li lukela ku kala ku hula mwa likweli ze 6 ze latelela. Haiba kuna ni lipeu ze sa huli, mu kutele muezezo woo mi kaufela zona li ka hula mbumbi ye tatama.

Lipeu za Parajubaea za shoshelanga ibato ba kaufelaa zona, mu tokwa fela ku wa pilu ni ku fa nako ze sa huli kabubebe!

Hasemunani nzalu, ika hula kono musike mwa iselaela hahulu. Nzalu ye nyinyani hailati miinelo ye fitelezi (koi zwelela ihulanga mwa miluti ya linzalu ze tuna), kono linzalu ze tuna li tokwa lizazi.

Genus Parajubaea ki yeñwi ya linzalu ze tuha li fela mwa South American. Kucwalo kakuli batu ba shandaula mishitu, kuyandulula masimu, ku lemaka likota ni ku fulisa teñi likomu. Linzalu ze li fumaneha mwa sibaka sesi nyinyani fela mi kacwalo mungendenge waku li bukeleza ki omutuna. Hape limela ze hali yambi kabubebe kakuli lipeu za teñi kize tuna. Folofolo ye tusa hahulu kwa ku hasa nzalu ye mwa libaka zenca ki Spectacular beer (Tremarctos ornatus), kono hape ni yona folofolo yeo ituha ifela ku zumiwa.

Taba ye tatama: Ku Cala Mbowa ya fa makwati (Pleurotus ostreatus) »»»

Pelekelo 23.12.2023 14:00 | Ku printa | Linzalu