Kalimantan Mango, Kasturi (Mangifera casturi)

Kalimantan Mango (Mangifera casturi) kapa Kasturi kamo izibahalela ki kota ye hulanga ku fita fa limita ze 10 kuisa 30 ye fumaneha mwa sibaka sesi nyinyani fela sa Banjarmasin Mboela wa Borneo (Indonesia). Mazazi a haifumanehi mwa naheñi kabakala kuli ifelile ku lemakiwa. Kono hanata isa caliwanga kwa sibaka seo kabakala kuli litolwana za teñi li munati.

Tolwana ya Mango ya Kalimantan (Mangifera casturi) kiye nyinyani hai bapanywa kwa mifuta ye miñwi ya Mango. Ifita fa ligilamu ze mwahalaa 50 ni 84. Haisika buzwa kiyetala – kono haibuzwize, icinca ku eza bupuzwa kappa mubala wa pulipela mi ya benya. Mucincezo wa yona wa mubala u swana ni wa M. casturi. Kuna ni mifuta ye milalu ye zibahala ya Mangifera casturi – Kasturi, Mangga Cuban ni Pelipisan. Ye atile hahulu ki ya Kasturi kabakala munko wa yona. Ya Mangga Cuban ni Pelipisan hañata lingiwa ku ba mifuta ye shutana. Kono Pelipisan fokuñwi ibanga ni munko o munde inge Kasturi ili nto ye bonisa kuli mwendi icalwanga ku zwelela fa Kasturi. Kusana ni ku eziwa lipatisiso za teñi.

Litolwana za Mango ya Kalimantan (Mangifera casturi), Borneo, Indonesia

Nama ya tokwalana ye kiya mubala wa olonji mi ikezanga mihala-hala, hape inani munko o ipitezi omunati. Halu bapanya Kasturi ni Mango (Mangifera indica), Kasturi haina hahulu munati kono ibuhali mi hainunki hahulu. Nama ya Kasturi inani mihala-hala.

Litaba mwa butungi za muselo wa Kalimantan Mango (Mangifera casturi), Borneo, Indonesia

Kasturi ilatiwa hahulu ki batu bakwa Mboela wa Borneo ni libaka zeli bukaufi. Munko wa yona u munati hahulu kuli mane ku pangilwe pina ya teñi yeli: “Seharum kasturi, seindah pelangi, semuanya bermula.” Ye talusa: “Oho, munko o munati inge Kasturi, ku buheha inge nambwamutalati. Lilato le, li kalela honafa.”

Ku pumaka likota isi ka mulao ku tahisize kuli kota ye ifele mwa mushitu. Likota za kale za mango ya Kalimantan likana za fela ku lemakiwa kabakala kuli linani mitai ye miñata. Batu ba calanga likota mwa malapa a bona kappa mwa masimu a manyinyani.

Kalimantan Mango haiswani ni likota zeñwi ze hulanga kabubebe. Yona hai calwangi mwa masimu a matuna mwa Indonesia kabakala kuli ya liyeha kwa ku hula. Masimu a matuna a Kalimantan Mango a kona fela ku fumanwa mwa sibaka sa Mataraman mwa Banjar (Banjar ya shutana ni Banjarmasin). Batu ba kwa neba likile ku lima ka bunyinyani mwa 1980 mi kutulo ya pili neibile mwa 2005. Nihaike muselo wowa fumaneha ka buñata, usali o munyinyani kakuya ka mou tokwahalela.

Ze kona fela ku itusiswa kwa kota ya Kalimantan Mango ki miselo ni likota. Nihaike likota za kale li kona ku hula ku fita fa mita iliñwi, batu ba kwa Banjar (batu bene ba ilo yaha Mboela wa Borneo), ba canga fela kwateñi miselo kakuli kota inganga nako ye telele ku hula. Kacwalo batu bakwa Banjar ba itusisanga likota zeñwi ze swana kwa bunde kappa zende niku fita. Ku sela litolwana za teñi ku taata kakuli likota za Kasturi li ezanga butelele hahulu mi mutu u tokwa ku pahama kuli a fumane miselo ya teñi – ye welanga fafasi hasei buzwize haki yeminde hahulu.

Litolwana li kona ku ciwa fela kappa ku pangiwa jamu ya Kasturi. Kono jamu yateñi hailekiswangi fa musika kakuli bapangi ba yon aba icelanga yona. Lika zeñwi ze pangiwanga fa mango ki sitipwitipwi, jamu, mezi a kunwa kapa or dodol (tubisiketi). Zeo kaufela li taata ku li fumana kakuli batu bakwa Banjar bali lata hahulu. Nihaiba tolwana yateñi ya tula kono batu bakwa Banjar haba bilaezwi ki seo kakuli tolwana imunati luli!

««« Taba ya kwamulaho: Mango yakwa Indonesia Taba ye tatama: Ku cala lipeu za Mango »»»

Pelekelo 23.12.2023 19:53 | Ku printa | Limela ze zwelela kusili