Welwitschia mirabilis – ku cala nto ye pila

Welwitschia mirabilis ki simela se si zwelela kwakale sesi hula mwa sibaka se sinyinyani kwa likamba la liwate la Atlantic mwa Namibia ni kwa Mboela wa Angola. Welwitschia mirabilis ki kota, nihaike kuitalima lwa pili haibonahali cwalo. Simela kaufela sinani kota iliñwi ye kuswani foku shoshelanga matali amabeli – a bonahala inge mihala ye mibile ye kokonyani ye tataukile mwa matuko. Welwitschia mirabilis ibonahalanga inge sikutu sa manyalala!

Nako kaufela shoshela (nihaiba nako yaku zwala) – ili nto ye sa ezahalangi kwa limela zeñwi kaufela. Welwitschia mirabilis ki mufuta wa limela ze tutulehanga matali mi kacwalo ku tokwahala limela zepeli (sa munna ni sa musali) kuli libe ni lipeu. Lipalisa za teni li kwahezwi (inge za mupulanga kappa za cycad) zemelanga mwahalaa matali.

Lipalisa za basali za bulumukanga haseli kolile ni ku zwisa litoze zena ni mafufa, ze fufiswa ka bunolo ki moya.

Li wela mwa lubasi lwa kale lwa Gnetophyta, ze swana hahulu ni li-conifer (Pinophyta). Gnetophyta inani liponahalo zetalu: Gnetum – lianas ya matali amatuna, Ephedra – yeli sicacani, ni yona Welwitschia mirabilis kasibili.

Libizo la yona la Welwitschia mirabilis lizwelela ku caziba wa limela wa kwa Slovakia ya bizwa Friedrich Welwitsch ya naa kile asifumana mwa 1860. Siswaniso sa Welwitschia mirabilis sa bonahala fa sisupo sa naha ya Namibia.

Welwitschia mirabilis haina butata ku hula mwa lihalaupa. Hai itingi fa pula mi mukamo o tiswanga ki mezi a mwa liwate a likani ku yona. Mu hupule taba yeo hamu cala Welwitschia mirabilis. Hañata Welwitschia mirabilis ipalelwanga ku mela haifiwa mezi amañata hahulu kakuli ya bola. Kacwalo ku butokwa kuli icalwe mwa lishabati (la bubeke bobutuna) kakuli hakunani mezi amañata hai huli hande. Welwitschia mirabilis itokwa ku selaelwa ka tokomelo yetuna – kapa mane kuifa fela mukamo. Peu ishoshelanga mwa sunda iliñwi. Hape ki simela sesi kona ku tomiwa fa windo, sitalimezi kwa mboela. Hamu cezi Welwitschia mirabilis, mu tokwa ku bani pilutelele kakuli ihula ka bunya luli – ki sidrakoni luli. Haiba ifiwa liseli leliñata ni mezi a likani fela, kaniti mukayo shwa ku isiya!

««« Taba ya kwamulaho: Ku Hulisa Simela sa Marsilea quadrifolia

Pelekelo 23.12.2023 20:19 | Ku printa | Limela ze zwelela kusili