Üsemleklərne orlıqtan üsterü buyınça instruqsiə
Beryılğı üsemleklər
Küpyıllıq üsemleklər
Yəşel suğan
Uqrop, fenxel, tmin, anis
Paprika, pomidorlar həm baqlajan orlığın çəçü
Fasol, borçaq, soya, araxis h.b.
Ağaçlar həm quaqlar
Beryılğı üsemleklər
Beryılğı üsemleklərne aldan üsterü ɵçen ciŋel tufraq qullanığız (cir həm torf qatnaşı 1:0–3). Tuŋa torğan tɵrlərne aldan cılı cirdə üsteregez (fatir, oranjereyə, plenqa belən qaplanğan parnik) həm alarnı 15 maydan soŋ çığarıp utırtığız.
Sawıtnı tufraq belən tutırığız, ɵstən 2 sm urın qalırğa tieş. Orlıq qabın açıp orlıqlarnı bertigez tığızlıqta taratıp quyığız. Waq orlıqlarne (mək orlığı qədər) tufraq belən gel qaplamasağız, yaxşıraq bulır. Ere orlıqlarnı isə yuqa tufraq qaplamı (0,5 – 1 sm) belən kümegez.
Utırqaç, sawıtlarnı pıyala belən qaplağız (bu ğədəttə waq, cir belən qaplanmağan orlıqlarğa qağıla). Pıyalanı hər kɵnne 5–10 minutqa açıp quyığız. Berençe tamırçıqlar tişelep çıqqaç, yəş üsemleklərne yuqa tufraq qaplamı (1–2 mm) belən kümegez. Monnan soŋ pıyala quyu inde kirək tügel. Yəş üsemleklərgə kirəkle qədər yaqtı bulırğa tieş.
Orıqlarnı bik tığız utırtqan bulsağız, yəş üsemleklərneŋ 2 yafrağı çıqqaç alarnı berəmləp sawıtlarğa utırtırğa yarıy.
Waq orlıqlarnı (kinder) kümərgə kirəkmi, barı tik utırtudan soŋ cirne tırma belən tırmap quyarğa kirək. Kɵnbağış belən ququruznı ber tişekkə 5–10 sm tirənlekkə 2–3 orlıq utırtığız. Küp kenə ber yılğı üsemleklərne turıdan açıq cirgə utırtıp bula, əmma aldan üsterelgən üsemleklər 1–2 ay aldan çəçək atar.
Utırtu urını A – oranjereyə, parnik, fatir tərəzəse, temperatura: 20–25 oC B – açıq cirğa Sannar aylarnı aŋlata, – (tire) orlıqnıŋ küçerelməgənen aŋlata (orlıqlarnıŋ urınnarı üzgərmi).
| Latinça isem | Slowaqça isem | Utırtu urını | Utırtı waqıtı | Utırtu |
| Ageratum mexicanum | Agerát mexický | A | 1.-3. | 5. |
| Agrostemma githago | Kúkoľ poľný | B | 9.-10. / 4. | – |
| Amaranthus | Láskavec | B | 4. | – |
| Antirrhinum majus | Papuľka väčšia | B | 4. | – |
| Bidens ferulifolia | Dvojzub metlinatý | A | 2.-3. | 5. |
| Callistephus chinensis | Astrovka čínska | A / B | 3. / 4. | 4.-5. |
| Capsicum sp. | Paprika | A | 3. | 5. |
| Carthamus tinctorius | Požlť farbiarska | B | 4. | – |
| Centaurea imperialis | Nevädza cisárska | B | 4. | – |
| Crupina vulgaris | Krupina obyčajná | B | 3.-4. | – |
| Convonvulus triocolor | Pupenec trojfarebný | B | 4. | – |
| Cucurbis sp. | Tekvica | A / B | 4. | 5. / netreba |
| Cuphea lanceolata | Kufea širokolistá | A | 3.-4. | 5. |
| Dipsacus laciniatus | Štetka laločnatá | B | 9.-11. / 2.-3. | – |
| Dorotheanthus bellidiformis | Poludňovka sedmokrásková | A | 3.-4. | 5. |
| Eragrostis abyssinica | Milota habešská | A | 3.-4. | 5. |
| Eschscholtzia californica | Slncovka kalifornská | A / B | 3. / 4. | – |
| Felicia heterophylla | A / B | 3. / 4. | 5. | |
| Gazania rigens | Gazánia ohnivá | A | 3.-4. | 5. |
| Chrysanthemum coronarium | Chrysamtémovka vencovitá | B | 4. | – |
| Ipomea purpurea | Povojník purpurový | B | 4. | – |
| Lavatera trimestris | Slezovec trojmesačný | B | 4. | – |
| Linum | Ľan | B | 4. | – |
| Lopezia racemosa | Lopézia strapcovitá | A | 3. | 5. |
| Mirabilis jalapa | Nocovka jalapská | A / B | 3. / 4. | 5. |
| Nicandra physalodes | Nikandra machovkovitá | A | 4. | 5. |
| Nicotiana rustica | Tabak dedinský | A | 3.-4. | 5. |
| Nicotiana tabacum | Tabak fajčiarsky | A | (2.-)3.-4. | 5. |
| Nigella damascena | Černuška damascénska | B | 4. | – |
| Nigella orientalis | Černuška východná | B | 4. | – |
| Papaver rhoeas | Mak vlčí | A | 9.-11. / 3.-4. | – |
| Papaver somniferum | Mak siaty | B | 4. | – |
| Phalaris canariensis | Lesklica kanárska | B | 4. | – |
| Portulaca grandiflora | Portulaka veľkokvetá | A | 3.-4. | 5. |
| Riccinus communis | Ricín obyčajný | A / B | 3.-4. / 4. | 5. |
| Salvia splendens | Šalvia ohnivá | A | 2.-4. | 5. |
| Solanum pseudocapsicum | Ľulok paprikový | A | 3. | 5. |
| Tagestes | Aksamietnica | A / B | 4. | 5. |
| Tithonia rotundifolia | Titónia okrúhlolistá | A / B | 3.-4. / 4. | 5. |
| Ursinia anethoides | Urzínia kôprolistá | A / B | 4. | 5. |
| Zea mays | Kukurica siata | B | 4. | 5. |
| Zinnia elegans | Cínia pôvabná | A / B | 4. | 5. |
| jednoročné okrasné trávy: Aegilops, Bromus, Hordeum, Lagurus ovatus | jednoročné okrasné trávy: mnohoštet, stoklas, jačmeň, zajačí chostík | A / B | 4. | 5. / netreba |
Küpyıllıq üsemleklər
Küpyıllıq üsemleklər nəq beryıllıqlar sıman utırtıla. Barlıq küpyıllıqlarnı sez aldan uramda üsterə alasız (başta ağaç küləgəsendə, annarı açıq qoyaşlı cirdə).
| Latinça | Slowaqça | Utırtu waqıtı | Wegetatiw ürçetü |
| Achilea | Rebríček | 4. | delením |
| Ajuga | Zbehovec | – | delením |
| Alisma | Žabník | 4.-5. | delením |
| Alyssum | Tarica | 4. | delením |
| Anemone | Veternica | 3.-4. | delením |
| Anthemis tinctoria | Ruman farbiarsky | 4. | |
| Aquilegia | Orlíček | 3.-5. | delením |
| Aristolochia | Vlkovec | 4.-5.* | delením |
| Aruncus vulgaris | Udatník lesný | – | delením |
| Asarum europaeum | Kopytník európsky | – | delením |
| Atropa bella-dona | Ľuľkovec zlomocný | 4.-5. | |
| Batrachium | Močiarka | – | delením |
| Calendula officinalis | Nechtík lekársky | 3.-5. | |
| Callitriche | Hviezdoš | – | delením |
| Campanula sp. | Zvonček | 3.-4. | delením |
| Carex | Ostrica | 3.-4.* | delením |
| Carlina | Krasovlas | 3.-4. | |
| Convalaria | Konvalinka | – | delením |
| Corydalis | Chochlačka | – | delením |
| Dianthus | Klinček | 6.-8. | delením |
| Digitalis | Náprstník | 6.-8. | delením |
| Echinacea purpurea | Echinacea purpurová | 3.-5. | delením |
| Echium | Hadinec | 9.-10., 3.-4. | |
| Eleocharis | Bahnička | – | delením |
| Euphorbia | Prýštec | – | delením |
| Filago arvensis | Bielolist obyčajný | 3.-4. | |
| Gaillardia ariasta | Kokarda ohnivá | 4. | delením |
| Geranium | Pakost | 4.-5. | delením |
| Hacquetia | Hviezdnatec | – | delením |
| Helianthus decapetalus | Slnečnica | – | delením |
| Hemerocallis | Ľaliovka | 4.* | delením |
| Hepatica | Pečeňovník | – | delením |
| Hieracium | Jastrabník | 3.-4.* | delením |
| Hosta x undulata | Funkia | – | delením |
| Hypericum | Ľubovník | 4.* | delením |
| Chamomilla recutita | Rumanček pravý | 9.-11., 3.-4. | |
| Inula | Oman | – | delením |
| Iris pseudoacorus | Kosatec žltý | 3.-4.* | delením |
| Iris – ostatné druhy | Kosatec – ostatné druhy | 3.-4.** | delením |
| Isopyrum | Veterník | 3.-4. | delením |
| Jovibarba | Skalnica | – | delením ružíc |
| Juncus | Sitina | 3.-4.* | delením |
| Lamiaceae – Acinos, Calamintha, Lamium, Teucryum, Thymus | hluchavkovité – dušovka, marulka, hluchavka, hrdobarka, materina dúška | 3.-4.* | delením |
| Lemna, Wolfia | Žaburinka, Wolfia | – | delením |
| Leucanthemum | Margarétka | 3.-5. | delením |
| Linum – vytrvalé druhy | Ľan – vytrvalé druhy | 3.-5. | delením |
| Lupinus polyphyllus | Lupína mnoholistá | 3.-5. | delením |
| Luzula | Chlpaňa | 3.-4.* | delením |
| Lychnis | Kukučka | 3.-5. | delením |
| Lysimachia | Čerkáč | – | delením |
| mäsožravé rastliny | mäsožravé rastliny | 4.-7. *** | delením; in-vitro *** |
| paprade | paprade | celoročne *** | delením; in-vitro *** |
| Phlox | Flox | – | delením |
| Plantago | Skorocel | 4.* | delením |
| Primula | Prvosienka | 3.-4. | delením |
| Pyrethrum parthenium | Rimbaba obyčajná | 4.-5.(-6.) | delením |
| Ranunculus | Iskerník | 3. | delením |
| Rudbeckia hirta | Rudbekia srsnatá | 3.-4. | delením |
| Salvia – vytrvalé druhy | Šalvia – vytrvalé druhy | 3.-4. | delením |
| Saxifraga | Lomikameň | 3.-4.* | delením |
| Scutelaria | Šišak | 3.-4. | delením |
| Sedum | Rozchodník | – | delením, koreňové, stonkové a listové odrezky |
| Sempervivum | Rozchodnica | – | delením ružíc |
| Silene | Silenka | 3.-5. | delením |
| Sisyrinchium | Mečovka | 4. | delením |
| Tragopogon | Kozia brada | 3.-4. | |
| Trifolium | Ďatelina | 4. | |
| Trollius altissimus | Žltohlav najvyšší | 3.-4. | delením |
| Typha | Pálka | – | delením |
| Vicia | Vika | 4.-5. | |
| Viola | Fialka | 4.-5. | delením |
| vytrvalé trávy | vytrvalé trávy | 3.-5. | delením |
- Yəşelçələr
Yəşel suğan
Orlıqlarnı tirən bulmağan (0,5 smğa qədər) tütəlgə aprel-mayda yəki awğustta çəçegez. Tütəlne dımlı həm çüpsez totığız (ğɵmümən bu tişelep çıqqanda mɵhim). Annarı suğan taləpçən tügel. Ul quyı tɵrkemnər belən üsə, alarnı 2–3 yılda bülep ayırım utırtırğa kirək. Qış citkənçə suğannı qazıp alıp (yaqınça 10 sm tufraq belən) çığarırğa bula, annarı anı beraz qorıtıp, yort yanında berniçə qatqa (ber berse ɵstenə) salıp tɵşkən yafraqlar belən qaplap quyarğa bula. Qış kɵne (salqın waqıtta – deqəbrdən fewralgə qədər) suğançalarnı atna sayın çığarıp 2–3 kɵngə 10˚S cılığa kertep torığız. Annarı alarnı berər sawıtqa utırtıp tərəzə tɵbenə (eçke yaqtan) quyığız. Yaqınça ber atnadan yəşel suğan tişelep çığa başlıy həm ber ay eçendə sez S witaminına bay yəş suğan aşıy alasız.
Uqrop, fenxel, tmin, anis
Orlıqlarnı apreldə yə ayırım bulıp, ya ikençe üsemlek bulıp (məsələn, kişer arasına) utırtığız. Qalğan qaraw barı tik çüp utawda həm waqıt-waqıt su sibüdə tora. Qıyar sezonında qıyarnı tozlağanda uqropnı da qullana alasız. Wegetatsiə waqıtında tmin yafraqların aşqa, salatqa, həm it yanına ğərnir bularaq qullanıp bula. Fenxel, tmin həm anis orlıqlarınnan bik faydalı çəy yasap bula. Bu çəy ğazlardan həm başqa aşqazan awırularınnan yərdəm itə. Kɵz kɵne fenxel, tmin həm petruşqa tamırların yəşelçə aşına salıp bula.
Paprika, pomidorlar həm baqlajan orlığın çəçü
Martnıŋ ikençe yartısında 2–3 orlıqnı balçıq tufraqlı sawıtqa (6–8sm diametrda, 8 sm yəki kübrək bieklektə) utırtıp quyığız. Sawıtlarnı yaqtı, əmma bik cılı bulmağan urınğa (bülmə cılılığı citə) quyığız. Bik cılıda totsağız, annarı açıq cirgə utırtqanda üsemleklər çıdamıy ala. Üsemleklərne 15 mayğa qədər fatirda üsteregez, annarı alarnı tütəlgə utırtığız.
Fasol, borçaq, soya, araxis h.b.
Fasol, borçaq, soya turıdan açıq cirgə utırtıla. Araxisnı, pomidor üstergən sıman, aldan üsterergə kirək. Awıru həm qortqıçlar taraluı arqasında alar ber urında 3–6 yıldan da ozağraq utırtılmasqa tieş.
| Tɵr | Utırtu | Orlıq cıyu waqıtı | ||
| waqıt | tirənlek (sm) | metod | ||
| Quaqlı Fasol (orlıqqa) | 5.-6. | 5 | çoqır arasında 40×40 sm ara | 7.-10. |
| Quaqlı Fasol (quzaqlar) | 5.-7. | 5 | çoqır arasında 40×40 sm ara | quzaqlar 6.-10. |
| Uralğan Fasol | 5. | 6–8 | çoqır arasında 80×80 sm ara | 8.-10. |
| Soya | 1.-5.5. | 4–5 | 40 sm aralı rətlərgə, ber rəttə üsemleklər arası 5 sm | 9.-10. |
| Araxis | aldan üsterergə (3.-4.), açıq cirgə (5.); yaxşı uŋış ɵçen parnik yəki oranjereyə kirək, fatirda yış qına awırıy | 2 | çoqır arasında 40×40 sm ara, tufraq hawağa bay bulırğa tieş, çɵnki çəçək atudan soŋ quzaqları cirgə kümelə | 8.-9.(-12.) |
| Çeçewitsa | 4.-5. | 4 | 25 sm aralı rətlərgə, ber rəttə üsemleklər arası 5 sm | 8.-9. |
- Ağaçlar həm quaqlar
Orlıqlarnı beryıllıq üsemleklər sıman çəçələr. Ber genə ayırması bar. Tuŋudan qurıqmağan tɵrlərneŋ orlıqlarnı ɵşep alırğa tieş. Şuŋa kürə suıq məesir itsen ɵçen alarnı mart-apreldə utırtıp, baqçada yəki tış yağınnan tərəza tɵbendə qaldırığız.
Tuŋudan qurıqmağan tɵrlərne (fatirda – aqətsiə, ewqəlipt, protey, lawr) beryıllıqlar kebek ük utırtığız, həm alarnı 20–25˚S temperaturada totığız.
Utırtu tirənlege orlıq zurlığınnan tora. Waq ewqəlipt orlıqların cir belən qaplamıylar, ə barı tik bastırıp qına quyalar. Başqa waq orlıqlarnı neçkə cir qaplamı belən qaplıylar. Zurraq orlıqlarnı (imən, zəytün) 3–5 sm tirənlekkə utırtalar. Zur orlıqlarnı (qaştan, çikləwek) 5–10 sm tirənlekkə utırtalar.
««« Uzğan məqələ: Ğəcəyep Welwiçiə (Welwitschia mirabilis) – tere qazılmanı üsteregez
Çərşəmbe 4.11.2009 12:34 | Bastıru | Ekzotik üsemleklər
KPR klubı turında
Üsemleklərne ürçetü həm üsterü təcribəse belən büleşegez. Monıŋ turında məqələ yazıp anı Botanix jurnalında tuğan telegezdə yazığız! Kübrək məğlümat alır ɵçen bezneŋ belən elemtəgə keregez.